Zakład Historii Sztuki na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach powstał w 1978 roku dzięki staraniom prof. Ewy Chojeckiej. W pierwszej fazie istnienia była to mała placówka badawczo-dydaktyczna. Obok prof. Ewy Chojeckiej trzon kadry w latach 80. i 90. stanowiły dr hab. Barbara Szczypka-Gwiazda i dr. hab. Irma Kozina. Okresowo zatrudnieni byli dr Zofia Maślińska–Nowakowa (1978 – 2003); dr Dorota Głazek (1978–1984); mgr Helena Surowiak (1980 – 1983); dr Waldemar Odorowski (1983 – 1988); dr hab. Maciej Gutowski (1991 – 1993).

Katowicki akademicki ośrodek naukowy powstawał w okresie, gdy badania nad sztuką śląską (zwłaszcza obszarów Dolnego Śląska) miały już swoja długą tradycję w Niemczech i w Polsce (głównie na uczelniach we Wrocławiu i Poznaniu). W zgoła odmiennych warunkach przyszło działać prof. Ewie Chojeckiej. Zakład początkowo wchodził w skład Instytutu Literatury i Kultury Polskiej na Wydziale Filologicznym, oferując zajęcia dydaktyczne z zakresu wiedzy o sztuce dla studentów kulturoznawstwa, filologii polskiej, bibliotekoznawstwa. Dopiero w 1981 roku wraz z włączeniem w struktury Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, placówka uzyskała nowe możliwości rozwoju.

Od początku swojej działalności w Katowicach Ewa Chojecka tworzyła programy badawcze  placówki, które odchodziły od dominującej w tamtych czasach w środowisku polskim metody ikonologicznej na rzecz interdyscyplinarnych programów naukowych, pozwalających przewartościować poglądy na zjawiska artystyczne XIX wieku, w szczególności szeroko pojętego historyzmu, sztukę przełomu XIX i XX wieku oraz wielorakie przejawy sztuki XX stulecia. Uwzględniając cale instrumentarium metodologiczne wypracowane przez historię sztuki i nauki pokrewne (socjologia, psychologia sztuki, filozofia), Zakład Historii Sztuki objął badaniami przede wszystkim sztukę i kulturę artystyczną regionu górnośląskiego od średniowiecza do czasów współczesnych.  Z racji specyfiki regionu nacisk położono głównie na wiek XIX i XX. W kręgu zainteresowań naukowych znalazły się zjawiska artystyczne wykraczające poza wytyczony przez badaczy czasów międzywojnia (zarówno polskich jak i niemieckich) zakres problemów, uznanych i kontynuowanych przez powojenne gremia polskich historyków sztuki.  Celem było stworzenie samodzielnego, całościowego obrazu zjawisk kulturowych Górnego Śląska, który niezależnie od optyki aktualnych koniunktur politycznych, nastrojów narodowych i społecznych  wydobywał istotne dla tej ziemi procesy artystyczne.

W ramach tak zakreślonego programu powstały pionierskie dysertacje doktorskie: Waldemara Odorowskiego  Architektura Katowic w okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz Barbary Szczypki-Gwiazdy Nurty życia artystycznego województwa śląskiego w okresie międzywojennym 1921 – 1939.  Podobny wymiar miały badania Irmy Koziny nad XIX-wieczną architekturą rezydencjonalną rejencji opolskiej, których efekty ogłoszono drukiem w 2001 roku. Poszerzając obszar swych zainteresowań o niemiecką część międzywojennego Górnego Śląska, Barbara Szczypka-Gwiazda swą rozprawę habilitacyjną, opublikowaną pod tytułem Pomiędzy praktyką a utopią. Trójmiasto Bytom – Zabrze – Gliwice jako przykład koncepcji miasta przemysłowego czasów Republiki Weimarskiej, poświęciła zagadnieniom architektury w głównych ośrodkach przemysłowych Prowincji Górnośląskiej. Problematyka architektury regionu w XIX i XX wieku wyznaczyła również jeden z punktów ciężkości dalszych badań Irmy Koziny. Z kolei Jerzy Gorzelik, zatrudniony w Zakładzie w rok 1996, swoje badania poświęcił sztuce nowożytnej, czego efektem była dysertacja poświęcono barokowemu rozdziałowi w dziejach artystycznych opactwa Cystersów w Rudach Wielkich.

Podsumowaniem wieloletnich badań nad sztuką regionu prowadzonych w ZHS UŚ była monografia „Sztuka Górnego Śląska od średniowieczna do końca XX wieku”, wydana w roku 2004 i wznowiona pięć lat później. Stanowiła ona pierwsze ujęcie górnośląskich dziejów artystycznych w ich pełnym terytorialnym zakresie. Badacze z Zakładu Historii Sztuki, budując model sztuki regionu, nie stracili z oczu samego dzieła sztuki i jego jakości estetycznej niezależnej od racji polityczno–społecznych. Złożony krajobraz artystyczny Górnego Śląska został oceniony naukowo wedle kryteriów suwerennych.  Towarzyszące mu uwarunkowania historyczno-polityczne uwzględniono jako tło, nie zaś jako determinantę wartościującą substancję zabytkową.

Od początku istnienia Zakład Historii Sztuki swoimi działaniami starał się włączyć w nurt badań polskich o szerokim międzynarodowym odniesieniu. Tradycją stały się organizowane od 1981 roku Seminaria Sztuki Górnośląskiej, w których wyniki swoich prac przedstawiali  badacze z całej Polski. Zakład nawiązał bliską współpracę z krajowymi ośrodkami naukowymi, szczególnie ze środowiskami naukowymi Wrocławia (Uniwersytet Wrocławski, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Muzeum Architektury, Muzeum Narodowe), będącymi niejako naturalnym punktem odniesienia dla terenów górnośląskich i mającymi zarazem duże doświadczenie i dorobek badawczy. Nawiązano także współpracę naukową z ośrodkami zagranicznymi, m.in. Zentralinstitut für Kunstgeschichte w Monachium, Instytutami Historii Sztuki obydwu uniwersytetów berlińskich – Freie Universität oraz Humboldt-Universität, Herder – Institut w Marburgu, University of East Anglia w Norwich .

W 2003 roku kierownictwo placówki objęła dr hab. Barbara Szczypka-Gwiazda. Zespół ZHS przygotował program, w oparciu o który w roku 2008 uruchomiono studia I stopnia. Związane z tym powiększenie kadry naukowej umożliwiło również poszerzenie spektrum badań o kolejne obszary. Do grona pracowników Zakładu dołączali: dr Aneta Borowik, mgr Agata Wójcik, dr Karolina Stanilewicz, dr Mirosława Sobczyńska-Szczepańska, mgr Ryszard Szopa, dr Artur Kolbiarz i dr Marta Ostrowska-Bies. W kręgu zainteresowań dr Anety Borowik znalazło się środowisko lwowskich architektów działających w międzywojniu w Katowicach oraz architektura i urbanistyka czasów socfunkcjonalizmu. Dr Mirosława-Sobczyńska skupia się na zagadnieniach sztuki nowożytnej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, ze szczególnym uwzględnieniem środowiska zakonnego trynitarzy, których architekturze poświęciła pionierską książkę. Dr Artur Kolbiarz jest autorem licznych, cenionych prac na temat barokowej rzeźby na Śląsku. Dr Marta Ostrowska-Bies koncentruje się na architekturze Śląska i ziem ościennych w XIX i XX wieku. Mgr Ryszard Szopa specjalizuje się w tematyce malarstwa witrażowego w międzywojennym województwie śląskim. Nowe kierunki badań podjęli również starsi stażem pracownicy Zakładu. Dr hab. Irma Kozina zajęła się problemem dizajnu, natomiast dr Jerzy Gorzelik zagadnieniem relacji między sztuką a nacjonalizmami.

Realizowane przez Zakład prace badawcze popularyzowane są w regionie. Pracownicy prowadzą szereg wykładów w instytucjach naukowych, muzeach i placówkach oświatowych. Propagują dziedzictwo kulturowe na łamach prasy, w radiu i TV.